1. In 2050 zijn er 20 miljoen Nederlanders
Fluitsma en Van Tijn zullen een remake moeten maken van hun bekende liedje. Want in 2050 zijn het niet 15 miljoen mensen, maar bijna 20 miljoen ‘op dat hele kleine stukje aarde’. Dat betekent dat er de komende 28 jaar zo’n 2,5 miljoen mensen bij komen. Dat zijn bijna 90.000 mensen per jaar. Coronajaar 2021 bleek met een groei van ‘slechts’ 68.000 inwoners dus een korte onderbreking van een langjarige trend van bevolkingsgroei.
Een extra uitdaging voor Nederland is dat de bevolkingsgroei de komende jaren een steile curve zal laten zien, omdat we nu zowel groeien door migratie als door natuurlijke aanwas. Na 2040 zal het aantal overledenen het aantal geboorten gaan overtreffen. Zonder buitenlandse migratie zou onze bevolking dan dus eigenlijk krimpen. Het Nederlandse migratiebeleid is daarom van cruciaal belang bij de bevolkingsprognose en dat maakt het ook ongrijpbaar.
Conclusie supermarkten: Nederland wordt diverser, terwijl de generatie met een traditioneler consumptiepatroon langzaam verdwijnt. Dit vergt van Nederlandse supermarkten aanpassingsvermogen op het gebied van zowel formule- als assortimentsbeleid.
2. Nederland groeit, maar krimpt tegelijk
Wie zegt 'De Nederlandse bevolking groeit', vertelt eigenlijk maar het halve verhaal. Ja, de bevolking groeit, maar die groei concentreert zich in 7 van de 12 provincies. In Groningen, Friesland, Drenthe, Zeeland en Limburg zullen steeds minder mensen wonen. Terwijl ook binnen die provincies het verhaal tweeledig is. Ook hier zijn er steden, zoals Zwolle, Groningen en Enschede die hard groeien, terwijl het platteland leegloopt. De krimp zet vooral na 2035 door. Ook hier is weer dat omslagpunt te zien: de natuurlijk aanwas stokt, omdat er minder kinderen worden geboren dan er mensen overlijden. En omdat regio’s als Zeeuws-Vlaanderen, de Achterhoek, en Zuid-Limburg geen positief migratiesaldo hebben, zal de bevolking hier krimpen. Feitelijk laten de randgebieden van Nederland zien hoe ons land eruit zou zien zonder migratie.
De uitdaging is dubbel. Aan de ene kant ontstaat er een steeds grotere kloof tussen de groei- en de krimpgebieden. Tegelijkertijd komt er een extra grote druk te staan op die zeven provincies om de bevolkingsgroei te kunnen faciliteren op gebied van sociale zekerheid, zorg, onderwijs en huisvesting. Vooral in Flevoland, Groot-Amsterdam en Den Haag en omstreken zal de groei bovengemiddeld hoog zijn. Groei in de kern, krimp aan de rand. De roep om de bevolking beter over ons land te spreiden wordt de komende jaren steeds luider.
Conclusie supermarkten: Deze ontwikkeling zal vooral het vastgoedbeleid van Nederlandse supermarkten gaan veranderen. In krimpgebieden zullen supermarkten klanten uit een groter marktgebied moeten trekken of ze krijgen issues met het formaat van hun supermarkt. De kans is groot dat er ook minder vestigingspunten nodig zijn. Tegelijk zijn er opties op het gebied van projectontwikkeling om vestigingspunten te ontwikkelen waarin de supermarkt onderdeel is van een bredere ontwikkeling met horeca en diensten.
Conclusie supermarkten: De strijd om vestigingspunten in groeigebieden blijft onverminderd hard. Al die extra inwoners in de groeiprovincies moeten ook boodschappen kunnen doen of willen ook hun boodschappen laten bezorgen. Formules die willen groeien, zullen vooral daar hun uitbreiding gaan zoeken.
3. Hoe groter de stad, hoe groter de groei
De groei van Nederland is vooral een verstedelijkingsverhaal. Daarbij geldt het principe: hoe groter de stad, hoe interessanter deze wordt gevonden voor burgers en dus hoe sneller de groei. Het is dus niet zo, wat in de coronaperiode even leek, dat Nederlanders de steden uittrekken en kleinere gemeenten opzoeken. Het is andersom.
De vier grootste steden, Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en Den Haag nemen de komende decennia de grootste bevolkingsgroei voor heel Nederland voor rekening. De middelgrote steden (gemeenten met meer dan 100.000 inwoners) groeien ook, maar minder hard. Daarna volgen de kleinere gemeenten (tussen de 40.000 en 100.000 inwoners) met een nog tragere groei. Zij zullen tot 2035 nog wel groeien, maar minder hard dan het landelijk gemiddelde.
De groei zorgt er wel voor dat we in 2035 in totaal 37 gemeenten hebben met meer dan 100.000 inwoners. Maar na 2035 is het uit met de pret. Dan zullen met name de kleinere gemeenten niet meer groeien. Overigens zwakt de groei dan ook in de grote steden af, zoals gezegd omdat er te weinig baby’s worden geboren.
Conclusie supermarkten: Supermarkten moeten zich voorbereiden op wat de eindige groei in de kleinere gemeenten en de afnemende groei in de grote steden gaat betekenen voor de strategie. Dit is bijvoorbeeld van invloed op de expansieplannen van de formule en de benodigde vvo per vestigingspunt.
4. Gezinnen maken plaats voor jongeren in de stad
Bevolkingsgroei kent een aantal zichzelf versterkende effecten. Doordat jongeren wegtrekken uit het platteland, blijven ouderen over, worden er minder kinderen geboren, waardoor er minder jongeren bijkomen, nog minder kinderen worden geboren, et cetera. Het spel voor steden werkt omgekeerd. Steden kennen een relatief jonge bevolking, waardoor hier ook meer kinderen worden geboren. Daarnaast trekken expats veelal naar de steden, niet naar het platteland. En ook dit zijn weer vaak jongeren. Steden hebben dus de bevolkingsgroeiverdubbelaar. Én groei door migratie, én door bevolkingsaanwas. Maar dat betekent niet dat iedereen maar in die stad blijft rondhangen.
Voormalige jongeren, laten we zeggen 35-plussers, die ‘de buit’ binnen hebben, een koophuis met overwaarde en een paar rondstuiterende kinderen, vertrekken weer uit die stad. Zij zoeken de ruimte op in grondgebonden woningen in de omgeving van de stad. Anders dan de coronamythe wilde doen geloven, vertrekken deze gezinnen dus niet naar de plattelandsgemeenten omdat ze hier rust, ruimte en natuur vinden. Ze willen nog altijd op Uber-afstand van theaters en restaurant zitten.
Dus vertrekken Amsterdamse gezinnen naar Ouder-Amstel, Diemen, Weesp en Beemster, Haagse gezinnen gaan naar Rijswijk en Zoetermeer, Rotterdammers nemen hun kroost mee naar Lansingerland en Zuidplas en Utrechters vertrekken naar Nieuwegein, Houten, Bunnik en het mooie, bosrijke Zeist. Deze gezinnen maken op die manier plaats voor jongeren om zich in de stad te vestigen. Ze zorgen er ook voor dat deze gebieden een binnenlands vestigingsoverschot hebben. Zonder migratie zouden deze gebieden dus ook groeien, terwijl de vier grote steden zonder migratie zouden krimpen.
Conclusie supermarkten: De diversiteit binnen formules zal de komende jaren alleen maar gaan toenemen. In de grote steden meer gericht op gemak en verwennerij voor de jongere consumenten, terwijl de omliggende steden de focus steviger op gezinnen moeten leggen.
5. It’s about the huishoudens, stupid…
Het is leuk om te weten hoeveel mensen in Nederland wonen. Voor vastgoedprofessionals is het aantal huishoudens nog veel interessanter. Ieder huishouden woont immers (minimaal) in één huis. En het aantal huishoudens ontwikkelt zich sneller dan het aantal inwoners. Dit komt doordat huishoudens steeds kleiner worden. In 1995 bestond een gemiddeld huishouden nog uit 2,35 personen, in 2021 uit 2,14 personen en in 2050 uit 2,08 personen. Dit is een gevolg van individualisering (echtscheidingen, steeds meer singles, kinderloze koppels) en vergrijzing (vroeg of laat overlijdt één van beide partners).
Nederland telt nu zo’n 8 miljoen huishoudens. Dit zullen er in 2035 bijna 8,88 miljoen zijn. De woningvoorraad moet in die periode toenemen met minimaal 830.000 huizen. Dat zijn dus 64.000 woningen per jaar. Dat moet haalbaar zijn, toch? Bijkomend probleem is echter dat ook het huidig tekort van zo’n 300.000 woningen ingelopen moet worden.
Conclusie supermarkten: Supermarkten moeten hun aanbod aanpassen aan de individualisering en de vergrijzing. Tegelijkertijd zorgt de toename van het aantal huishoudens ervoor dat het verzorgingsgebied van supermarkten verandert en er mogelijk behoefte komt aan meer winkels.
6. Zei iemand krimp? Aantal huishoudens groeit overal
Nederland is verdeeld tussen zeven groeiprovincies en vijf krimpprovincies. Dat is althans het verhaal van het aantal inwoners. Maar wie naar huishoudens kijkt, ziet alleen maar groei. In 38 van de 40 Corop-gebieden groeit de komende 13 jaar het aantal huishoudens. Alleen in Oost-Groningen (-1,59 procent) en in Zeeuws-Vlaanderen (-0,12 procent) daalt het aantal huishoudens licht. In de rest van Nederland groeit het aantal huishoudens.
In 20 van de 40 Corop-gebieden groeit het aantal huishoudens zelfs met 10 procent of meer. In Flevoland is het aantal huishoudens in 2035 met 22 procent gegroeid, terwijl het aantal inwoners er ‘slechts’ met 16 procent groeit. Flevoland dankt zijn koppositie aan het feit dat het een provincie is waar in het recente verleden vooral gezinnen naartoe trokken. De kinderen van deze gezinnen, gaan de komende jaren uit huis, hetgeen de groei van het aantal huishoudens deels verklaart.
Conclusie supermarkten: Ook buiten de groeiregio's moeten supermarkten hun aanbod aan de veranderende demografie aanpassen en in hun vestigingsbeleid goed opletten waar nieuwe kansen ontstaan.
7. Woningtekort kan op termijn leegstand worden
Bovenstaande huishoudensgroei zal het verhaal in de kranten zijn voor de komende 13 jaar. Maar verdunning van huishoudens is geen proces dat oneindig doorgaat. Op een gegeven moment is het effect uitgewerkt. Een huishouden kan immers niet kleiner zijn dan een. De groei van het aantal huishoudens gaat zich na 2035 weer meer verhouden zoals de groei van het aantal inwoners. Groei in de kerngebieden, krimp aan de rand.
Na 2035 zal in de Randstad en het midden van het land het aantal huishoudens nog wel gematigd groeien, maar de periferie zal met krimp te maken krijgen. Dit zijn gebieden waar nu het aantal huishoudens nog groeit en waar gemeentelijke stukken volstaan met plannen om de woonproblematiek aan te pakken. Deze huizenschaarste kan na 2035 dus heel makkelijk omslaan in een nieuwe problematiek: leegstand. Net als die huizenproductiemachine op stoom is gekomen, begint namelijk in grote delen van Nederland het aantal huishoudens te dalen. In de grote gemeenten met meer dan 100.000 inwoners halveert de groei van het aantal huishoudens na 2035. In de kleinere gemeenten daalt de groei nog sterker en in de kleinste gemeenten zal het aantal huishoudens dalen.
Conclusie supermarkten: Het is moeilijk ontwikkelingen op de langere termijn te voorspellen. Toch moeten supermarkten er bij de ontwikkeling van formule en assortiment rekening mee houden dat deze onder invloed van demografische ontwikkeling na 2035 opnieuw aangepast moet worden. Leegstand kan ervoor zorgen dat sommige vestigingspunten simpelweg niet meer rond te rekenen zijn, terwijl ze 10 jaar eerder nog zo kansrijk leken. Vestigingspuntenbeleid wordt er niet eenvoudiger op.
8. Helft van 65-plussers ooit op aarde leeft nu
Er is geen statistiek die vergrijzing beter duidelijk maakt dan deze: de helft van alle 65-plussers die ooit op aarde hebben rondgelopen, is vandaag de dag in leven. Een krankzinnig feit aangezien er al ruim 2,5 miljoen jaar mensen rondlopen op aarde. We worden steeds ouder en dat is te zien aan het aantal 65-plussers. In 1950 was 8 procent van de Nederlanders 65 jaar of ouder. 100 jaar later, in 2050 zal dat een kwart zijn.
Dit zal overigens wel de piek van de vergrijzingstrend zijn. Tenzij er in de tussentijd een levenselixer wordt uitgevonden, zal na 2040 het aantal 65-plussers weer geleidelijk afnemen.
Conclusie supermarkten: De vergrijzing zorgt voor nieuwe eisen op het gebied van toegankelijkheid en aanbod in supermarkten. Het biedt ook extra kansen voor de ontwikkeling van specifieke activiteiten op het gebied van tafeltje-dek-je, zoals verschillende supermarktformules die nu al hebben. Het is ook een uitdaging om deze groep te leren online boodschappen te doen, zodat hun omzet behouden blijft voor de supermarktsector en niet overgaat naar andere instellingen of de horeca.
9. Nederland wordt grijs aan de randen
Nederland vergrijst, maar niet overal even hard. Aan de randen van Nederland ligt het aandeel 65-plussers veel hoger dan in de Randstad. In de Randstad wonen relatief veel jongeren en hier worden daardoor ook meer kinderen geboren. De vergrijzing ligt in de Randstad dan ook een stuk lager. Gezinnenprovincie Flevoland is de minst vergrijsde regio van Nederland. Toch zal hier het aandeel ouderen toenemen van 14,5 procent nu, naar 20 procent in 2035.
Zeeuws-Vlaanderen is met 26 procent 65-plussers de meest vergrijsde regio van Nederland. Wegtrekkende jongeren treffen dit gebied dubbelhard. Ze halen het aandeel 65-plussers omhoog en bovendien worden hun kinderen elders geboren. Vergelijkbare trends zie je in het noorden en noordoosten van het land en in het zuidoosten. In 2035 zal Midden-Limburg het meest vergrijst zijn met 30,9 procent 65-plussers tegen 24,5 procent nu.
Elk nadeel heeft zijn voordeel. In de meest vergrijsde gebieden gaat nu 2040 de ‘ontgrijzing’ ook het hardst. Maar of dit een voordeel is, valt te betwijfelen. De ouderen die sterven worden immers niet opgevolgd door jongeren, want die zijn weggetrokken naar de grote stad.
Conclusie supermarkten: Ook voor de vergrijzing geldt dus dat deze vooral bij de landelijke formules extra eisen stelt aan de aanpassing van de formule aan lokale omstandigheden en dat er rekening mee moet worden gehouden dat vestigingspunten vaker dan in het verleden toe zijn aan een nieuwe generatie.
10. Lies, damn lies, statistics
Eén van de belangrijkste oorzaken van het huidige woningtekort is het structureel onderschatten van de bevolkingsgroei. Voortdurend moesten prognostici hun ramingen naar boven bijstellen. Dit komt onder meer omdat Nederland geen migratiebeleid heeft zoals de Verenigde Staten. Nederland hanteert geen quota, iedereen die komt met een geldige verblijfsreden, hetzij als vluchteling, hetzij als arbeidsmigrant, is welkom.
Een andere onzekerheid zijn de bouwplannen. Gemeenten met een hoog bouwtempo wordt door de demografen van het CBS en het Planbureau een hogere groei toegedicht. Dat is logisch, als het aanbod groeit bij een hoge vraag, neemt de groei toe. Maar woningbouwplannen zijn vanwege stikstof, plancapaciteit, bureaucratie, bouwkosten en andere economische omstandigheden met onzekerheid omgeven. De bouwproductie kan op sommige plaatsen opeens versnellen, terwijl er elders juist stagnatie optreedt. Daarbij geldt: hoe verder in de toekomst, hoe onzekerder de plannen en dus ook de bevolkingsprognose voor dat gebied. En dan zijn er nog onzekere, menselijk factoren over sterfte, geboortes, uithuisgaan, scheiden of verhuizen naar een zorginstelling. Verder spelen ongrijpbare zaken als epidemieën, oorlogen en klimaatverandering ook nog een rol.
Daarom wordt er ook een bandbreedte gehanteerd met een ondergrens en een bovengrens. Voor de Randstad is de onzekerheid over de prognose het minst groot. Ook in het ‘slechtste’ scenario wordt hij in vrijwel alle Corop-gebieden groei verwacht. Dag geldt ook voor delen van Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel. Anders is het wederom voor het noorden, oosten en zuiden van ons land. Hier zou de voorspelde groei net zo goed kunnen omslaan in krimp. Tegelijkertijd, als de meter juist aan de bovenkant doorslaat, kan er van voorspelde krimp misschien wel helemaal geen sprake zijn en groeit de bevolking de komende jaren in vrijwel alle gemeenten in Nederland.
Conclusie supermarkten: Demografische ontwikkelingen bieden de supermarktsector zowel kansen als uitdagingen. Het probleem is echter dat de exacte ontwikkeling, zeker op lokaal niveau, niet zo makkelijk te voorspellen zijn. Dit gaat veel vragen van zowel de vastgoedtak van supermarktbedrijven, als formulemanagers en ondernemers vragen. Het gaat vermoedelijk in ieder geval het innovatietempo in de branche verhogen. Daarbij is de trend richting bijvoorbeeld online boodschappen nog niet eens meegenomen. Duidelijk is daarom dat zowel assortiment als formules van supermarkten steeds sneller gaan veranderen.
